Konspekt lekcji archiwalnej w oparciu o wystawę "Niech się święci..."

Czas przeznaczony na realizację: 1 godzina zegarowa.
Miejsce lekcji: Archiwum Państwowe w Kaliszu.
Temat lekcji (do modyfikacji): Obchody świąt i rocznic w Polsce Ludowej.
Cel ogólny lekcji: Zapoznanie uczniów ze świętami epoki PRL i obyczajowością tamtych lat.


Cele operacyjne lekcji:

  • Uczeń potrafi opowiedzieć, jak wyglądało życie Polaków w epoce PRL,
  • Uczeń rozumie główne założenia systemu totalitarnego,
  • Uczeń wymienia święta, które zostały włączone do kalendarza przez komunistów,
  • Uczeń wymienia święta, które zostały przez komunistów z kalendarza usunięte i wskazuje powody usunięcia,
  • Uczeń potrafi odpowiednio interpretować źródła historyczne zarówno pisane jak i niepisane,
  • Uczeń wyjaśnia czym jest propaganda i analizuje jej mechanizmy działania.

Metody dydaktyczne:

  • wykład
  • pogadanka
  • "burza mózgów"
  • praca ze źródłem historycznym pisanym i niepisanym (analiza niektórych elementów wystawy)

Pomoce dydaktyczne:

  • wystawa "Niech się święci... Obchody świąt i rocznic w Polsce Ludowej"

Przebieg lekcji:

  • Prowadzący zaprasza uczniów do sali wystawowej, mówi kilka słów wprowadzających o Archiwum Państwowym, jego zadaniach i specyfice (czym zajmuje się archiwum, jakie dokumenty są w nim przechowywane, kto może z tych dokumentów skorzystać i na jakich zasadach),
  • Na zasadzie "burzy mózgów" prowadzący prosi uczniów o wymienianie prostych skojarzeń z epoką PRL. Następnie prowadzący porządkuje te skojarzenia i wyjaśnia po kolei ich znaczenie. Objaśnia np. dlaczego wprowadzono kartki na żywność, dlaczego tamten czas kojarzy się z kolejkami w sklepach. Następnie zaznacza, że życie codzienne każdego społeczeństwa jest ściśle zależne od życia politycznego w danym państwie. Wprowadza pojęcie państwa totalitarnego. Uczniowie próbują także na zasadzie "burzy mózgów" wyjaśnić sens tego znaczenia (prowadzący naprowadza uczniów znaczeniem totus - cały, całkowity). Uczniowie wraz z prowadzącym tworzą pojęcie państwa totalitarnego - to państwo, które swoimi działaniami stara się wpływać na całość życia społecznego),
  • Następnie prowadzący wyjaśnia, że kalendarz był doskonałą okazją do takiego właśnie podporządkowania sobie polskiego społeczeństwa pod względem politycznym, kulturalnym etc.
  • Klasa wraz z prowadzącym przechodzi do zwiedzania wystawy "Niech się święci... Obchody świąt i rocznic w Polsce Ludowej". Uczniowie dowiadują się, że istniały trzy wydarzenia w życiu człowieka, które odbywały się poza ideologiczną kontrola państwa - chrzest, ślub i pogrzeb. Istniała jednak alternatywa. Prowadzący zwraca uwagę na fakt możliwości zawierania dwóch ślubów: cywilnego i kościelnego. Uczniowie zauważają, że w uroczystości cywilnej brak odniesienia do religii, że przysięgi składane w USC i w kościele różnią się od siebie. W tym momencie prowadzący wyjaśnia, że władza ludowa za największego swojego wroga uważała właśnie kościół. Starano się pewne uroczystości o wymiarze religijnym zastąpić innymi - świeckimi. Stąd np. pomysł zastąpienia chrzcin uroczystym nadaniem imienia,
  • Prowadzący omawia czym była tzw. Niedziela czynu partyjnego. Uczniowie poznają mechanizm podporządkowania sobie społeczeństwa przez komunistyczną propagandę.
  • Czyn społeczny miał dwa wymiary: jego zadaniem było odciągnięcie ludzi od uczestnictwa w niedzielnej mszy świętej oraz zamanifestowanie swojego poparcia dla PZPR. Uczniowie czytają z planszy fragment utworu "Dobrze - poemat październikowy" Włodzimierza Majakowskiego i z pomocą nauczyciela zauważają, że na potrzeby propagandy angażowano także ludzi pióra,
  • Prowadzący omawia genezę takich świąt jak: Międzynarodowy Dzień Kobiet obchodzony 8 marca, święto Kosmosu i Aeronautyki (14 kwietnia), Dzień Włókniarza 16 kwietnia), Święto Pracy (1 maja). Prowadzący wprowadza pojęcie "Zimnej Wojny" co ma znaczenie dla lepszego poznania pochodzenia takich świąt jak Dzień Kobiet Czy święto Kosmosu). Uczniowie na dłużej zatrzymują się przy planszy otyczącej Święta Pracy. Na podstawie zamieszczonych fotografii z pochodów pierwszomajowych dokonują analizy haseł propagandowych. Prowadzący wyjaśnia, że hasła te miały być wszechobecne - ludzie mieli w nie wierzyć. Uczniowie zauważają, że był to element propagandy komunistycznej,
  • Plansze obrazujące obchody Dnia Matki i międzynarodowego Dnia Dziecka - Prowadzący w formie krótkiego wykładu wyjaśnia skąd wzięły się te święta i dlaczego komuniści zdecydowali się włączyć je do swojego kalendarza. Wyjaśnia, że dziecko było przez komunistów traktowane instrumentalnie, jego obecność na fotografiach miała podkreślać ludzką twarz i łagodność władzy komunistycznej. Żeby lepiej wyjasnić sens tych zabiegów uczniom prowadzący nadmienia, że także dziś motyw radosnego dziecka jest często wykorzystywany chociażby w reklamach telewizyjnych dla zdobycia zaufania przez potencjalnych klientów,
  • W formie wykładu prowadzący wyjaśnia motywy wprowadzenia święta 22 lipca
  • (Narodowe Święto Odrodzenia Polski). Omawia dlaczego to święto traktuje się jako jeden z mitów założycielskich PRL - w rzeczywistości "Manifest" PKWN został utworzony na polecenie Stalina w Moskwie, a nie w Chełmie Lubelskim. Prowadzący pyta uczniów, dlaczego ich zdaniem polskie społeczeństwo nie mogło się dowiedzieć o tym fakcie. Czy ten fakt mógł mieć znaczenie jeśli chodzi o istnienie naszej niepodległości? Uczniowie wyjaśniają czym jest niepodległość i sami dochodzą do wniosku, że żadne państwo niepodległe nie pozwoli sobie na to, by ktoś dyktował jak ma wyglądać jego ustrój,
  • Analizując zdjęcie dokumentujące fakt samopodpalenia Ryszarda Siwca podczas obchodów Centralnych Dożynek w Warszawie w roku 1968 uczniowie zauważają, jak bardzo polskie społeczeństwo znienawidziło władzę komunistyczną za tłumienie protestów studenckich w 1968 r. i za interwencję Polski w Czechosłowacji,
  • Prowadzący podkreśla, że władza komunistyczna, by utrzymać się przy życiu musiała często stosować aparat przymusu. Narzędziem tego aparatu była milicja i wojsko. Dlatego właśnie o te dwie grupy zawodowe trzeba było szczególnie zadbać. 7 października obchodzono więc Dzień Milicji Obywatelskiej i Służby Bezpieczeństwa, a 12 października Dzień Ludowego Wojska Polskiego. Prowadzący pyta uczniów kiedy dziś wojsko obchodzi swoje święto. Uczniowie odpowiadają, że 15 sierpnia. Poprzez "burzę mózgów" próbują wymyślić dlaczego data 15 sierpnia mogła być dla komunistów niewygodna (święto kościelne, rocznica "cudu nad Wisłą", data urodzin Napoleona Bonaparte),
  • Prowadzący wyjaśnia, że w ideologii komunistycznej bardzo ważne było pozorne docenienie danych grup zawodowych. Jeden dzień święta miał zrekompensować trudy dnia codziennego. Stąd do tradycji świat wszedł Dzień Nauczyciela (faktycznie Dzień Komisji Edukacji Narodowej) Czy Dzień Górnika (popularna Barbórka),
  • Prowadzący prosi uczniów by spoglądając na plansze dostrzegli jakich świąt państwowych spośród tych obchodzonych obecnie na nich brakuje. Uczniowie dostrzegają brak takich świąt jak: 3 Maja, 11 Listopada. Prowadzący wyjaśnia, czemu zostały one usunięte - za bardzo kojarzyły się z polską niezależnością i polskimi bohaterami narodowymi. Następnie prowadzący pyta uczniów, czy te wszystkie święta były faktycznie traktowane przez polskie społeczeństwo jako dni świąteczne? Uczniowie sami dochodzą do wniosku, że nie, bo nie ma czegoś takiego jak świętowanie pod przymusem,

Na koniec spotkania uczniowie mogą zadawać prowadzącemu pytania.