"W okupacyjnym Kaliszu"

Dla mieszkańców Kalisza II wojna światowa zaczęła się 4 września 1939 r. W godzinach rannych wkroczyły do miasta pierwsze oddziały niemieckie pod dowództwem generała piechoty J. V. Blaskowitza. Ziemia kaliska została przyłączona bezpośrednio do Rzeszy i weszła w skład Kraju Warty (Wartheland), a Kalisz stał się stolicą jednej z trzech rejencji. W 1940 r. siedzibę rejencji przeniesiono do Łodzi. Władza w mieście przeszła w ręce zarządu wojskowego reprezentowanego przez komendanta polowego pułkownika V. Caprivi. 1 listopada 1939 r. zarząd cywilny przejął władzę, a na czele administracji stanął nadburmistrz, w którego rękach znajdowała się władza ustawodawcza i wykonawcza.

W celu uczynienia z Kalisza miasta niemieckiego zmieniano nazwy ulic, zakazywano używania języka polskiego w urzędach i zakładach pracy oraz niszczono symbole świadczące o polskości miasta. Od grudnia 1939 r. rozpoczęła się akcja wysiedlania ludności polskiej i żydowskiej, przesiedlano Polaków ze śródmieścia na peryferie i osiedlano na ich miejsce ludność niemiecką. Dla ludności żydowskiej utworzono getto, które mieściło się między dzisiejszymi ulicami: Targową, Złotą, Chopina i Wodną. Kaliskich Żydów sukcesywnie wywożono do getta w Łodzi lub obozu zagłady w Chełmnie nad Nerem. Oprócz wysiedleń hitlerowcy wywozili Polaków na przymusowe roboty do Niemiec. Ogółem wysiedlono z miasta około 25 000 jego mieszkańców. Równocześnie Niemcy prowadzili politykę eksterminacyjną wobec mieszkańców miasta, od listopada rozpoczęły się masowe egzekucje. Kaliszanie wysyłani byli do więzień i obozów koncentracyjnych. Na terenie miasta utworzono Gaukinderheim, ośrodek germanizacyjny, gdzie przetrzymywano polskie dzieci, które po otrzymaniu niemieckich imion i nazwisk miały trafić do adopcji przez niemieckie rodziny.

Życie gospodarcze Kalisza było całkowicie podporządkowane potrzebom wojennym III Rzeszy. Produkcja Pluszowni i fabryki A. Flakowicza nastawiona była na potrzeby wojska m.in. wytwarzano brezenty, drelichy, siatki ochronne i przeciwmoskitowe. W mieście funkcjonowały również garbarnie, cegielnie, fabryka ultramaryny czy wytwórnia amunicji i silników lotniczych. Zlikwidowano wszystkie sklepy żydowskie i część polskich. Zaopatrzenie ludności w podstawowe artykuły żywnościowe i przemysłowe odbywało się systemem kartkowym. Ograniczona została działalność gastronomiczna i rozrywkowa. Wprowadzono godzinę policyjną. Kaliszanie nie mogli podróżować bez specjalnego zezwolenia publicznymi środkami lokomocji.

Niemcy niszczyli wszelkie przejawy polskiej kultury. W pierwszym roku okupacji uległo zniszczeniu ponad 80% zbiorów muzealnych, a książkami z kaliskich bibliotek zasypali kanał Babinka.

Stadtplan von Kalisch z 1940 r.
Zbiór map i planów, sygn. 6
Hermann Gőring Strasse (obecnie Aleja Wolności). Budynek sądu. W Kaliszu w okresie II wojny światowej urządzono tam Sąd Krajowy (Landgericht) i Sąd Specjalny (Sondergericht), który rozpatrywał w trybie postępowania doraźnego sprawy karne z zakresu przestępstw gospodarczych i politycznych. Budynek czasowo był siedzibą Sądu Najwyższego z Berlina, który prowadził postępowania sądowe w sprawie uczestników ruchu oporu. Przy jednej z bocznych uliczek Hermann Gőring Strasse – Kurzer Weg (obecnie ulica Jasna) mieściła się siedziba Gestapo. Kaliska placówka odpowiedzialna była za masowe aresztowania ludności polskiej i żydowskiej, osadzanie ich w więzieniu, gdzie część z nich bez wyroku sądowego rozstrzeliwano.
Spuścizna Tadeusza Martyna z Kalisza, sygn. 1377
Hermann Gőring Strasse (obecnie Aleja Wolności). Budynki Teatru Miejskiego i Banku Państwowego. W czasie wojny Niemcy opracowali przeprojektowanie wnętrza i przedłużenie budynku teatru, ale tylko częściowo zrealizowali plany przebudowy. W gmachu Banku Polskiego Niemcy urządzili Reichsbank.
Spuścizna Tadeusza Martyna z Kalisza, sygn. 1377
Stadtgärtnerei (Park Miejski). W latach II wojny światowej okupanci rozebrali romantyczne ruiny, zasypali 170-metrowy odcinek odnogi rzeki płynący przez park oraz zlikwidowali sadzawkę zwaną "Małym Kogutkiem" i utworzyli prostokątny stawek. Wstęp do parku miała wyłącznie ludność pochodzenia niemieckiego.
Spuścizna Tadeusza Martyna z Kalisza, sygn. 3401
Maikowskistrasse (obecnie ulica Rzeźnicza). Budynek Fabryki Pierników i Biszkoptów K. Mystkowskiego. Przemysł spożywczy był użyteczny dla celów militarnych okupanta. Obok Fabryki Pierników i Biszkoptów działały: rzeźnia, mleczarnia i kaliskie młyny.
Spuścizna Tadeusza Martyna z Kalisza, sygn. 1471
Rathausplatz (obecnie Główny Rynek). Kamienice pomiędzy Ludendorfstrasse (obecnie ulica św. Stanisława) i Hindenburgstrasse (obecnie ulica Śródmiejska). Na kaliskim rynku odbywały w czasie wojny m.in. ćwiczenia przeciwlotnicze.
Spuścizna Tadeusza Martyna z Kalisza, sygn. 1471
Rathausplatz (obecnie Główny Rynek). Ówczesny prezydent miasta Ignacy Bujnicki został aresztowany przez Niemców w Błaszkach i osadzono go w kaliskim więzieniu. Został rozstrzelany na starym cmentarzu żydowskim. 1 listopada 1939 r. niemiecki zarząd cywilny przejął od zarządu wojskowego władzę w mieście. Kalisz został uznany za miasto wydzielone, a na czele administracji stanął nadburmistrz Walther Grabowski.
Spuścizna Tadeusza Martyna z Kalisza, sygn. 1377
Dietrich Eckart Strasse (obecnie ulica Piekarska). Podczas wojny, na parterze budynku, w siedzibie Związku Oficerów Rezerwy, Niemcy urządzili obóz przejściowy dla Polaków wywożonych na przymusowe roboty do III Rzeszy.
Spuścizna Tadeusza Martyna z Kalisza, sygn. 1471
Schlageterstrasse. Budynek dawnej sali musztry Korpusu Kadetów (obecnie Centrum Kultury i Sztuki przy ulicy Łaziennej).
Spuścizna Tadeusza Martyna z Kalisza, sygn. 1471
Horst Wessel Strasse (obecnie ulica Mariańska).
Spuścizna Tadeusza Martyna z Kalisza, sygn. 1471
Poststrasse (obecnie ulica Zamkowa). W 1940 r. Niemcy powiększyli Urząd Pocztowy o sąsiadujący z nim dom, który przystosowali do nowej funkcji.
Spuścizna Tadeusza Martyna z Kalisza, sygn. 1471
Adolf Hitlerplatz (obecnie Plac św. Józefa). Budynek Landratsamt. W czasie okupacji w kamienicy Sztarków, wybudowanej w miejscu zburzonego w 1914 r. pałacu Weissa, mieściła się siedziba starosty powiatowego (Landratsamt).
Spuścizna Tadeusza Martyna z Kalisza, sygn. 1377
Adolf Hitler Platz (obecnie Dom Pielgrzyma na Placu św. Józefa). W czasie II wojny światowej na placu odbywały się uroczystości państwowe, manifestacje. Niemcy niszczyli symbole świadczące o polskości miasta. Takim przykładem jest rozebranie pomnika ku czci poległych żołnierzy 29. Pułku Strzelców Kaniowskich, który został wzniesiony w 1936 r.
Spuścizna Tadeusza Martyna z Kalisza, sygn. 1471
Adolf Hitler Platz. Budynek kościół ewangelickiego w latach 1797-1945 (obecnie kościół Garnizonowy pw. św. Wojciecha i Stanisława na Placu św. Józefa). W czasie okupacji władze wyznaczyły dla Niemców ewangelików kościół ewangelicki. W związku z tą sytuacją pastor Edward Wende zrezygnował ze swojej funkcji i wyjechał do Warszawy. Parafię objął Wiktor Maczewski z Sobiesęk. Pomimo trwającej wojny pastor remontował kościół m.in. zamontował organy.
Spuścizna Tadeusza Martyna z Kalisza, sygn. 1377
Adolf Hitler Platz (obecnie Plac św. Józefa). Kościół pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny (św. Józef). Władze okupacyjne wyznaczyły mieszkańcom Kalisza trzy kościoły, dla Niemców katolików był to kościół św. Józefa, a dla Polaków – kościół św. Gotharda. Pod koniec wojny uległa zniszczeniu wieża kościoła, która po wojnie została odbudowana.
Spuścizna Tadeusza Martyna z Kalisza, sygn. 1471
Am Stadtgraben (obecnie ulica Niecała). Gmach byłej kamienicy znanego kaliskiego fotografa Wincentego Borettiego, gdzie mieściło się też jego atelier fotograficzne.
Spuścizna Tadeusza Martyna z Kalisza, sygn. 1471
Am Stadtgraben (obecnie ulica Niecała). Budynek domu parafialnego Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Kaliszu.
Spuścizna Tadeusza Martyna z Kalisza, sygn. 1471
Warschauer Strasse (obecnie plac Kilińskiego). Budynek dawnej fabryki sukna Repphanów. W latach 1939-1945 stacjonowało tam wojsko niemieckie.
Spuścizna Tadeusza Martyna z Kalisza, sygn. 1471
Gnesener Strasse (obecnie ulica Stawiszyńska). Kościół i klasztor Ojców Jezuitów. W 1939 r. Niemcy urządzili tam obóz przejściowy, gdzie początkowo przebywali wysiedleni Żydzi. W listopadzie 1939 r. przeniesieni zostali do hali targowej na Nowym Rynku (Am Stadtgraben).
Zbiór fotografii i pocztówek, sygn. 351
Am Stadtgraben (obecnie róg ulicy Babina i placu Kilińskiego).
Spuścizna Tadeusza Martyna z Kalisza, sygn. 1471
Am Stadtgraben (obecnie ulica Babina). Kanał Babinka. W 1942 r. kanał został zasypany przez Niemców książkami z kaliskich bibliotek. W 1978 r., na pamiątkę tych wydarzeń, na Plantach postawiono pomnik książki.
Spuścizna Tadeusza Martyna z Kalisza, sygn. 1469
Am Mark – Am Stadtgraben (obecnie róg ulicy Babina i Nowego Rynku).
Spuścizna Tadeusza Martyna z Kalisza, sygn. 1471
Am Markt (obecnie Nowy Rynek). Widok na halę targową i odwach. W 1939 r. na terenie placu i w hali targowej utworzono obóz przejściowy dla polskich jeńców wojennych i Żydów. Ci ostatni wywożeni byli do gett w miastach Generalnej Guberni, a stamtąd do obozów koncentracyjnych. Szacuje się, że w 10 transportach kolejowych wywieziono ok. 15 tysięcy Żydów.
Spuścizna Tadeusza Martyna z Kalisza, sygn. 1469
Am Markt (obecnie Nowy Rynek). Widok na budynek straży ogniowej i kościoła pw. św. Mikołaja. W 1942 r. władze okupacyjne zamknęły kościół i urządziły tam magazyn Zakładów Środków Odżywczych w Winiarach. W latach okupacji kościelny dzwon "Mikołaj" został zrabowany i przeznaczony na złom. Po wojnie wrócił do kościoła. Przed kościołem Niemcy urządzali liczne łapanki Polaków, których wywożono na przymusowe roboty do III Rzeszy i do obozów koncentracyjnych.
Spuścizna Tadeusza Martyna z Kalisza, sygn. 1377
Innsbrucker Strasse (obecna 3 Maja). Zespół Szkół Powszechnych. W okresie okupacji mieścił się tam Urząd Pracy (Arbeitsamt) skąd kierowano tysiące Polaków na roboty przymusowe. W Sali gimnastycznej urządzono obóz przejściowy dla osób wysyłanych do obozów koncentracyjnych.
Spuścizna Tadeusza Martyna z Kalisza, sygn. 1471
Linzer Strasse (obecnie ulica Chopina). Fabryka Fortepianów i Pianin Arnolda Fibigera. W czasie wojny fabryka produkowała meble mieszkalne, biurowe, szafki i pudełka do masek przeciwgazowych.
Spuścizna Tadeusza Martyna z Kalisza, sygn. 1471
Linzer Strasse (obecnie ulica Chopina). U zbiegu Holsteinerstrasse (obecnie ulica Piskorzewie) i Linzerstrasse w czasie okupacji kontynuowała swą działalność Fabryka Pluszu i Aksamitu, która produkowała wyroby bawełniane i włókna sztuczne. W 1943 r. uruchomiono oddział produkujący kondensatory.
Spuścizna Tadeusza Martyna z Kalisza, sygn. 1471
Friesenstrasse (obecnie ulica Parczewskiego). U zbiegu Friesenstrasse i Holsteinerstrasse (obecna ulica Piskorzewska), w listopadzie 1939 r., z inicjatywy władz niemieckich rzemieślnicy żydowscy wyremontowali zrujnowany gmachu szpitala żydowskiego. Z usług szpitalnych skorzystało około tysiąca osób, przeważnie ciężko chorych i zakaźnych. Przyjeżdżali tu później także chorzy z okolicznych gett i obozów pracy na dłuższe leczenie. We wrześniu 1941 r., po wywiezieniu większości Żydów z kaliskiego getta, szpital zlikwidowano. Budynek szpitala został najprawdopodobniej rozebrany podczas zasypywania przez hitlerowców odnogi rzeki Prosny – Babinki. Na tym miejscu współcześnie znajdują się kaliskie Planty.
Spuścizna Tadeusza Martyna z Kalisza, sygn. 1471
Oldenburger Strasse (obecnie ulica Złota). Wnętrze Wielkiej Synagogi. W 1939 r. została ograbiona przez Niemców z przedmiotów kultu, a w 1940 r. zmuszono kaliskich Żydów do jej rozbiórki (obecnie siedziba Banku Zachodniego WBK).
Spuścizna Tadeusza Martyna z Kalisza, sygn. 2464
Thűringerstrasse nr 1 (obecnie ulica Targowa). W latach okupacji hitlerowskiej w budynku szkoły żydowskiej umieszczono biura niemieckiej administracji cywilnej.
Spuścizna Tadeusza Martyna z Kalisza, sygn. 1471
Hindenburgstrasse (obecnie ulica Śródmiejska).
Spuścizna Tadeusza Martyna z Kalisza, sygn. 1377
An der Hindenbrug-Brűcke (obecnie ulica Śródmiejska – Złoty Róg). Widok na most kamienny i kościół oo. Franciszkanów. W 1941 r. Niemcy zamknęli klasztor i usunęli z miasta Franciszkanów za udział w działalności konspiracyjnej Organizacji Jedności Narodowej. W klasztorze prowadzono nasłuchy radiowe i wydawano gazetkę "Jedność Narodowa". Ostatni gwardian Julian Mirochna za czynny udział w ruchu oporu został aresztowany i był więziony w Forcie VII w Poznaniu, przesłuchiwany i torturowany, a następnie stracony przez powieszenie. W kościele Niemcy urządzili magazyn mebli, a w klasztorze pomieszczenia dla żandarmerii oraz szpital dziecięcy, piwnice przerobione zostały na schron.
Spuścizna Tadeusza Martyna z Kalisza, sygn. 1469
Hindenburgstrasse (obecnie ulica Śródmiejska – Złoty Róg). Kawiarnia i restauracja "Sergiejew".
Spuścizna Tadeusza Martyna z Kalisza, sygn. 1377
Herderstrasse (obecnie ulica Krótka). Wnętrze Nowej Synagogi. Po zajęciu miasta przez Niemców w 1939 r. synagoga została zamknięta, przez krótki czas była miejscem składowania macew ze starego cmentarza żydowskiego. Zburzona została w 1940 r.
Spuścizna Tadeusza Martyna z Kalisza, sygn. 1162
Hindenburgstrasse (obecnie ulica Śródmiejska). W czasie wojny wysiedlono Polaków z mieszkań, zamknięto żydowskie firmy a ulica przybrała charakter "Nur für Deutsche".
Spuścizna Tadeusza Martyna z Kalisza, sygn. 1469
Hindenburgstrasse (obecnie ulica Śródmiejska). Kościół i klasztor poreformacki. W czasie II wojny światowej z klasztoru usunięto siostry nazaretanki i utworzono Gaukinderheim (Okręgowy Dom Dziecka) – ośrodek germanizacji polskich dzieci. Zorganizowany został w listopadzie 1942 r. Przebywały tam dzieci w wieku od 2 do 16 lat. Po kilku tygodniach wywożone były do Niemiec, aby trafić na wychowanie do niemieckich rodzin.
Spuścizna Władysława Kościelniaka z Kalisza, sygn. 221/135
Richthofenstrasse (obecnie ulica Polna). Szkoła Powszechna im. Emila Repphana. Podczas wojny w budynku szkoły urządzono punkt zbiorczy dla ewakuowanych Niemców z Łotwy i Litwy oraz znajdował się tam ośrodek wychowawczy dla Hitlerjugend.
Spuścizna Tadeusza Martyna z Kalisza, sygn. 1377
Bahnhofstrasse (obecnie ulica Dworcowa). Dworzec kolejowy. W okresie okupacji hitlerowskiej z dworca wywieziono wiele tysięcy Polaków i Żydów z Kalisza i okolic do obozów koncentracyjnych, a także na roboty przymusowe do Niemiec. Np. I połowie grudnia 1939 r. miasto przymusowo opuściło 8580 osób.
Spuścizna Tadeusza Martyna z Kalisza, sygn. 1469
Widok ogólny miasta. W 1939 r. Kalisz liczył 81 052 mieszkańców. Najliczniejszymi grupami byli mieszkańcy narodowości polskiej i żydowskiej. W 1945 r. w chwili wyzwolenia Kalisz liczył 42 926 mieszkańców, w tym ok. 100 osób wyznania mojżeszowego.
Spuścizna Tadeusza Martyna z Kalisza, sygn. 1377